رازهای علمی پشت جمعشدگی لباسها؛ آیا میتوان پوشاک را «نجات» داد؟
برای بسیاری از ما، تجربه جمعشدن لباس محبوب پس از شستوشو، تجربهای تلخ و ناامیدکننده است. حتی زمانی که دستورالعملهای شستوشو را با دقت رعایت کردهایم، باز هم ممکن است با لباسی مواجه شویم که دیگر اندازهمان نیست. اما آیا این پدیده اجتنابناپذیر است؟ و مهمتر از آن، آیا راهی برای بازگرداندن لباس به حالت اولیه وجود دارد؟
مقالهای از دکتر نیسا سلیم، دانشمند نساجی و مدیر آزمایشگاه ملی کامپوزیت در دانشگاه فناوری سوینبرن، به بررسی علمی این موضوع پرداخته و راهکارهایی عملی برای «نجات» لباسهای جمعشده ارائه کرده است.
🔬 جمعشدگی از نگاه مولکولی؛ وقتی الیاف به حالت طبیعی بازمیگردند
برای درک پدیده جمعشدگی، ابتدا باید ساختار الیاف نساجی را بشناسیم. الیاف طبیعی مانند پنبه و کتان از سلولز گیاهی تشکیل شدهاند؛ مولکولهایی بلند و پیچخورده که در فرآیند تولید، کشیده و صاف میشوند تا نخهایی منظم و مقاوم شکل بگیرند. این نخها سپس بافته یا بافته میشوند و در این فرآیند، تنش مکانیکی در ساختار آنها تثبیت میشود.
اما این الیاف دارای «حافظه» هستند. زمانی که در معرض گرما، رطوبت یا حرکت مکانیکی قرار میگیرند—مانند شستوشو در ماشین لباسشویی—تمایل دارند به حالت اولیه و پیچخورده خود بازگردند. این بازگشت به حالت طبیعی، همان چیزی است که باعث جمعشدگی لباس میشود.
💧 نقش آب، گرما و حرکت در جمعشدگی
در فرآیند شستوشو، آب گرم انرژی مولکولی الیاف را افزایش میدهد. این انرژی باعث شکستهشدن پیوندهای هیدروژنی بین مولکولهای سلولز میشود—پیوندهایی که ساختار نخ را حفظ میکنند. در نتیجه، الیاف آزادتر میشوند و به حالت پیچخورده اولیه بازمیگردند.
علاوه بر گرما، رطوبت نیز نقش مهمی دارد. سلولز خاصیت جذب آب دارد و با ورود مولکولهای آب به ساختار الیاف، آنها متورم و منعطفتر میشوند. حرکت مکانیکی ماشین لباسشویی نیز با پیچوتاب دادن لباسها، این فرآیند را تشدید میکند.
جالب آنکه حتی آب سرد نیز میتواند باعث جمعشدگی شود، هرچند با شدت کمتر. بنابراین، انتخاب دمای مناسب، سرعت چرخش پایین و برنامههای «لطیف» در ماشین لباسشویی میتواند به کاهش جمعشدگی کمک کند.
🐑 جمعشدگی در پشم؛ داستانی متفاوت
الیاف پشم، برخلاف پنبه و کتان، از کراتین حیوانی ساخته شدهاند. سطح آنها پوشیده از فلسهای ریز است که در هنگام شستوشو باز میشوند و با الیاف مجاور درگیر میشوند. این درگیری باعث «نمدیشدن» یا «فلتینگ» میشود—پدیدهای که لباس را متراکم، سخت و کوچکتر میکند.
در این حالت، جمعشدگی نه به دلیل بازگشت به حالت طبیعی، بلکه بهخاطر درهمتنیدگی فیزیکی الیاف رخ میدهد. به همین دلیل، لباسهای پشمی نیازمند مراقبت ویژه هستند و شستوشوی دستی یا خشکشویی توصیه میشود.
🧵 چرا الیاف مصنوعی کمتر جمع میشوند؟
الیاف مصنوعی مانند پلیاستر و نایلون از پلیمرهای نفتی ساخته شدهاند که ساختاری منظم و کریستالی دارند. این ساختار مانند اسکلت داخلی عمل کرده و مانع از تغییر شکل الیاف میشود. به همین دلیل، لباسهای ساختهشده از این الیاف کمتر دچار جمعشدگی میشوند.
با این حال، برخی از الیاف مصنوعی در ترکیب با الیاف طبیعی ممکن است رفتار متفاوتی داشته باشند. امروزه مهندسان نساجی در حال توسعه نخهای ترکیبی و پلیمرهای حافظهدار هستند که بتوانند در برابر تغییرات دما و رطوبت، شکل اولیه خود را حفظ کنند یا به آن بازگردند.
🧼 راهکار علمی برای «نجات» لباسهای جمعشده
اگر لباس محبوبتان جمع شده، هنوز امیدی هست. دکتر سلیم روشی ساده اما علمی برای بازگرداندن لباس به حالت اولیه پیشنهاد میکند:
- لباس را در آب ولرم مخلوط با نرمکننده مو یا شامپوی بچه (حدود یک قاشق غذاخوری در هر لیتر آب) بهآرامی بخیسانید.
- پس از ۳۰ دقیقه، لباس را بهآرامی و بدون فشار زیاد، به حالت اولیهاش بکشید.
- لباس را روی سطح صاف یا با کشش ملایم (مثلاً با گیره روی بند خشککن) خشک کنید.
علت اثربخشی این روش، وجود سورفکتانتهای کاتیونی در نرمکنندههاست که الیاف را لغزندهتر و منعطفتر میکنند. این فرآیند نمیتواند جمعشدگی شدید را کاملاً معکوس کند، اما در بسیاری از موارد، لباس را دوباره قابل استفاده میسازد.
🧠 نقش آموزش مصرفکننده و برچسبگذاری دقیق
یکی از نکات مهم مقاله، تأکید بر آموزش مصرفکنندگان است. برچسبهای لباس اغلب اطلاعات محدودی درباره تأثیر دما، سرعت چرخش و نوع برنامه شستوشو ارائه میدهند. در حالی که انتخاب برنامه «لطیف»، استفاده از آب سرد و خشککردن در حالت خوابیده میتواند تفاوت زیادی ایجاد کند.
همچنین، تولیدکنندگان باید در طراحی برچسبها، اطلاعات دقیقتری درباره نوع الیاف، رفتار آنها در برابر رطوبت و گرما، و توصیههای شستوشو ارائه دهند. این اقدام میتواند از آسیب به لباسها و نارضایتی مصرفکنندگان جلوگیری کند.
🌍 جمعشدگی و پایداری؛ ارتباطی فراتر از ظاهر
جمعشدگی لباسها تنها یک مشکل ظاهری نیست؛ بلکه با مسائل زیستمحیطی نیز مرتبط است. لباسهایی که بهدلیل جمعشدگی غیرقابل استفاده میشوند، اغلب دور ریخته میشوند و به حجم پسماندهای نساجی میافزایند. این پسماندها، بهویژه در صورت مصنوعی بودن، تجزیهناپذیر بوده و به آلودگی محیطزیست منجر میشوند.
بنابراین، آموزش مصرفکننده، طراحی الیاف مقاومتر و توسعه فناوریهای بازیافت میتواند به کاهش این اثرات کمک کند. همچنین، برندها میتوانند با ارائه خدمات تعمیر، بازیابی و آموزش، نقش مؤثری در پایداری ایفا کنند.
✨ نتیجهگیری؛ علم در خدمت زندگی روزمره
جمعشدگی لباسها پدیدهای پیچیده اما قابل فهم است. با شناخت ساختار الیاف، رفتار آنها در برابر گرما و رطوبت، و استفاده از روشهای علمی، میتوان از این مشکل جلوگیری کرد یا آن را تا حدی اصلاح نمود.
مقاله دکتر سلیم نشان میدهد که علم نساجی نهتنها در کارخانهها و آزمایشگاهها، بلکه در خانههای ما نیز کاربرد دارد. از انتخاب برنامه شستوشو گرفته تا نجات لباسهای جمعشده، دانش میتواند زندگی روزمره را آسانتر، پایدارتر و هوشمندانهتر کند.
منبع
نظرات
ارسال یک نظر